Rusija
Malteške svetinje kod carske porodice
Novo poglavlje istorije Malteškog reda počinje u Sankt Peterburgu. U novembru 1798. godine, u tadašnjoj ruskoj prijestonici car Pavle I proglašen je za velikog majstora Reda.
Ruski kontakti sa Malteškim vitezovima datiraju još od vremena Petra I, od kraja XVII vijeka. Za vrijeme Katarine II na Maltu je bilo upućeno nekoliko oficira na trogodišnju obuku u mornaričkim vještinama, što svjedoči o visokom ugledu koji su vitezovi imali na ovom polju, a sama imperatorka bila je u ličnoj prepisci sa velikim učiteljem Emanuelom de Roganom. Na njenu molbu, u Rusiju je poslan vitez Đulio Lota, kao stručnjak za "morska pitanja", koji je kasnije postao ruski podanik, dobivši od Pavla I titulu grofa. Upravo za vrijeme Pavla I odnosi Rusije i Malteških vitezova postali su izuzetni. Najprije je u januaru 1797. sa Redom bila zaključena konvencija o njegovom uspostavljanju u Rusiji, a u novembru iste godine, na svečanoj audijenciji, Pavle I je prihvatio zvanje zaštitnika Reda, a tom prilikom uručeni su mu odjeća i stari krst La Valetta, jedna od relikvija Reda, koja je pripadala velikom učitelju La Valetti. Car je uspostavio ruski Priorat sa deset komandorstava, čiji članovi su postale najbolje dvorske familije, a istovremeno su Redu darovana neka značajna zdanja, sagrađena je bolnica, a u Pavlovoj omiljenoj rezidenciji, Gatčini, sagrađen je Prioratski dvorac.
Predaja Malte Napoleonu, bez borbe, izazvala je oštar protest ruskog Priorata. Car Pavle I stavio je 10. septembra 1798. godine Red pod svoje vrhovno zapovjedništvo, a u novembru je uzeo zvanje velikog učitelja. Ovaj događaj bio je praćen teatralizovanom ceremonijom u duhu sentimentalnog romantizma, omiljenoj imperatorovoj umjetničkoj formi. U Zimskom dvorcu u Petrogradu, 29. novembra 1798. godine obavljena je svečana ceremonija prinošenja insignija velikog učitelja Pavlu I, a zvanična potvrda o priznanju stigla je od pape Pia VII, budući da je veliki učitelj formalno potčinjen Svetoj Stolici.
Uručenje triju malteških svetinja caru Pavlu I, kao znak pokornosti novom velikom majstoru, upriličeno je 12. oktobra 1799. godine, na dan vjenčanja velike kneginje Jelene Pavlovne i nasljednog princa Fridriha Ludviga Meklenburga Šverinskog. Dolazak svetinja u Gatčinu, i njihovo postavljanje u dvorsku crkvu, ispraćeno je ceremonijom najvećeg reda, uključujući i litiju, u kojoj je učestvovao i sam car Pavle I, u odori velikog učitelja! Nešto kasnije, iste 1799. godine, carska porodica se preselila u Petrograd , a tada su iz Gatčine prevezene i malteške svetinje, i postavljene u Velikom saboru Zimskog dvorca, u poseban prostor, iza ogledalskog stakla, u pozlaćeni kovčeg koji je stajao sa desne strane carskih vrata na specijalnom figuralnom postolju.
Iako je nakon 12. oktobra 1799, kada su svetinje došle u Gatčinu, ustanovljeno godišnje praznovanje njihovog dolaska u Rusiju, a na zahtjev Svetog Sinoda sastavljena posebna služba, 1800. godine praznik je obilježen samo u Zimskom dvorcu u Petrogradu, a nakon smrti Pavla I, sve do 1852. godine nije ni obilježavan.
Budući da je Napoleonova vojska sa relikvija skinula njihove prvobitne rize, Pavle I je dao nalog da najbolji ondašnji majstori u Rusiji izrade nove. Zlatnu rizu i ram uradili su braća Pjer Etjen Termen i Fransoa Klod, a brilijante, rubine, safire i emajlirani krst uradio je lični juvelir Pavla I Jakov Dival (Žakob-David Dival). U "Opisu crkvenih stvari, kovčega, likova i drugih predmeta koji se nalaze u Velikom dvorskom saboru i u maloj crkvi Zimskog dvorca", sastavljenom 1859. godine dat je detaljan izvještaj o tome kako izgledaju novi okovi na relikvijama. Evo kako je u ovom dokumentu opisan okov Bogorodice Filermske: "Lik Bogorodice, nazvane Filermska, slikao je Jevanđelist Luka. Riza je od zlata, sa isto tako zlatnim ramom, a na uglovima su izlivene četiri heruvimske glavice. Lik je pokriven poliranim staklom, koje je učvršćeno livenom zlatnom vrpcom. Vijenac je od zlata, ukrašen brilijantima u dva reda, ispod kojeg su vidljivi uglovi malteškog krsta. Na vijencu je 9 crvenih rubina s brilijantnim glavicama, među njima 16 velikih i malih brilijantnih cvjetića i u krajevima 2 brilijanta. Podbradak je ukrašen brilijantima u dva reda, a između njih su četiri plava safira okružena brilijantima, i tri velika brilijanta. Ispod je okačeno sedam plavih usvrdlanih safira sa brilijantnim glavicama; od podbradka do rama dolje su dva niza brilijanata. Sve u cjelosti. Cijena 24 930 rubalja. Visina 11 i ? veršoka, širina 9 veršoka" Napomena: Veršok=4,445 cm, stara ruska mjera."
Smrt Pavla I promijenila je status reda u Rusiji. Imperator Aleksandar I odbio je titulu velikog majstora, a 17 godina kasnije Nikolaj je potpuno ukinuo Malteški red u Rusiji.
Aleksandar I zadržao je, na kratko, samo titulu protektora Reda, a 1803. godine odrekao se i nje. Od 1817. Red je oficijelno nepostojeći u Rusiji. Kasnije 1834. godine središte Reda premješteno je u Rim, a sudbina Reda povezana sa papskom kurijom.
Malteške svetinje, međutim, ostale su u Rusiji, budući da su smatrane ličnim darom Pavlu I i, shodno tome, ličnim posjedom carske porodice.
Nakon što je u Gatčini 1852. godine sagrađena gradska saborna crkva Svetog Pavla, na molbu parohijana, na dan osvećenja, 29. juna, iz Petrograda su prenesene malteške svetinje. Car Nikolaj I dao je dozvolu da se ove svetinje svake godine, 11. oktobra, prenose iz Velikog sabora Zimskog u crkvu Gatčinskog dvorca. Nakon cjelovečernjeg bdenija i ranojutarnje liturgije, svetinje su, u litiji, prenošene iz dvorske crkve u gradski sabor, gdje su ostajale do 22. oktobra, i nakon ponovne litije vraćane u Petrograd u Zimski dvorac. Ova ceremonija ponavljana je svake godine, u isto vrijeme, sve do 1917, kada se, iznova, radikalno mijenjaju tokovi istorije, a svetinje pripremaju za novi egzil.
Budući da je odbio zahtjev da svetinje budu trajno smještene u gradsku sabornu crkvu u Gatčini, Nikolaj I je, za utjehu parohijanima, dao nalog da se napravi kopija koja bi u saboru bila postavljena stalno. Kopiju je uradio jedan od najboljih ondašnjih ikonopisaca V. N. Bovin, koji je, inače, u Ermitažu kopirao slike religioznog sadržaja, posebno Muriljove. Kopija je završena 1853. godine, a istovremeno je majstor Jelisejev uradio srebrnu kopiju zlatne rize, koja je ukrašavala original. Od tada je Bovinova kopija stajala u gradskom Gatčinskom saboru. Skidana je samo tokom deset oktobarskih dana, kada je u Gatčinu, zajedno sa ostalim dvjema relikvijama, ikona Bogorodice Filermske bila prenošena iz Petrograda. Nakon Revolucije, na zahtjev italijanske Vlade, negdje oko 1925. godine, ova kopija je preko Rodosa stigla u Italiju. U Asizi, gdje se i danas nalazi, u bazilici Santa Maria , poznata je kao "ruska kopija".
Tutanj boljševičke Revolucije raznio je cijelu carsku Rusiju. Surovi pokolj imperatorske porodice u Jekaterinburgu, 16. jula 1918, nije ostavljao nikakvu sumnju: revolucionarna "pravda" je izvršena, a krvavo, crveno "milosrđe" najavilo svoje buduće egzekucije.
Sluteći pošast, u crkvenim krugovima je tiho, ali i uz odgovarajuću dokumentaciju, koja danas omogućuje pouzdanu rekonstrukciju, organizovano sklanjanje triju malteških relikvija. Najprije su, u jesen 1917. svetinje evakuisane iz sabora Zimskog dvorca u Veliki Kremaljski dvorac, a kasnije u Arhangelski sabor moskovskog Kremlja. Potom su, uz blagoslov patrijarha Tihona, najprije ponovo prenesene u Petrograd , a onda, 6. januara 1919. godine u Gatčinu, u sabornu crkvu Svetog Pavla, gdje je petrogradski mitropolit obavio bogosluženje, a vjernicima iz Gatčine neko vrijeme bilo dopušteno poklonjenje. Ovdje su ostale do oktobra, kada Gatčinu zauzimaju belogardejci. Jedne nedjelje, tačnije 13. oktobra, organizovana je posljednja litija sa ovim svetinjama oko Gatčine, nakon čega ih je protojerej Jovan Bogojavljenski, u pratnji grofa Ignjatjeva i jednog vojnika stavio u futrolu i ponio u Estoniju.
Budući da je imperatorova majka, Marija Fjodorovna, inače Dankinja, uspjela da u vrijeme Revolucije sa Krima, gdje je provodila odmor, engleskim vojnim brodom ode iz Rusije u Kopenhagen, relikvije su iz Estonije donesene u Dansku i predate njoj, kao jedinom zakonitom nasljedniku.
Marija Fjodorovna umrla je 13. oktobra 1928. godine, a neposredno pred smrt predala ih je jednom ruskom svješteniku, koji ih je najprije prenio u Berlin , gdje su ostale nekoliko mjeseci u ruskoj pravoslavnoj crkvi, a potom 1929. u Beograd , na Dvor Karađorđevića, gdje su ostale sve do 1941. godine. Zvanična primopredaja, uz zapisnik, izvršena je 1932. godine, a tada su napravljene i fotografije svih triju relikvija, kasnije objavljene u prvoj knjizi Đovanele Feraris, posvećenoj Bogorodici Filerimskoj.
|
